नागपंचमी विशेष

पूण्यश्लोक न्यूज नेटवर्क 

सर्प आणि कमळावर विराजित असलेल्या मनसा देवीला दाखवले जाते. असे म्हणतात की सात नाग त्यांच्या रक्षणासाठी नेहमीच उपस्थित असतात. त्यांच्या मांडीवर त्यांचा पुत्र आस्तिक विराजमान आहे.

आस्तिकनेच वासुकीला सर्पयज्ञातून वाचवले होते. बंगालच्या लोककथांनुसार, सर्पदंशाचे उपचार मनसा देवीकडे असतात.

अनेक ठिकाणी मनसा देवीच्या पतीचे नाव ऋषी जरत्कारु असे सांगितले गेले आहे आणि त्यांच्या पुत्राचे नाव आस्तिक (आस्तीक) आहे, ज्याने आपल्या मातेच्या कृपेने सर्पांना जनमेजय यांच्या यज्ञातून वाचवले होते.

असे म्हणतात की मनसा मातेने भगवान शंकराची कठोर तपस्या करून वेदांचे ज्ञान आणि श्रीकृष्ण मंत्र प्राप्त केला होता, जो "कल्पतरु मंत्र" म्हणून ओळखला जातो. त्यानंतर त्यांनी राजस्थानच्या पुष्करमध्ये पुन्हा तप केले आणि श्रीकृष्णांचे दर्शन प्राप्त केले.

हरिद्वार शहरात शक्ती त्रिकोण आहे. याच्या एका टोकावर नीलपर्वतावर स्थित भगवती देवी चंडीचे प्रसिद्ध स्थान आहे. दुसऱ्या टोकावर दक्षेश्वर स्थानाजवळील पार्वती आहे. असे म्हणतात की याच ठिकाणी सती योगाग्नीत भस्म झाल्या होत्या आणि तिसऱ्या टोकावर बिल्वपर्वतावर वसलेल्या मनसा देवी विराजमान आहेत. असेही म्हटले जाते की येथे सतीचे मन पडले होते म्हणूनच हे स्थान "मनसा" नावाने प्रसिद्ध झाले.

मनसा देवीची पूजा बंगालमध्ये गंगा दशहरा या दिवशी केली जाते, तर काही ठिकाणी कृष्णपक्ष पंचमीलाही देवीची पूजा केली जाते. मान्यतेनुसार पंचमीच्या दिवशी घराच्या अंगणात नागफणीच्या शाखेवर मनसा देवीची पूजा केल्यास विषाचा धोका राहत नाही. मनसा देवीची पूजा झाल्यावरच नागांची पूजा होते.

सामान्यतः त्यांची पूजा कोणतीही मूर्ती किंवा चित्र न ठेवता केली जाते. त्याऐवजी झाडाची एखादी फांदी, मातीचा घडा किंवा मातीचा साप तयार करून पूजा केली जाते. चिकन पॉक्स किंवा साप चावण्यापासून बचावासाठी त्यांची पूजा केली जाते. बंगालमधील अनेक मंदिरांमध्ये त्यांची विधिपूर्वक पूजा केली जाते.

असे सांगितले जाते की मनसा हे त्यांचे एक नाव वासुकीसुद्धा आहे आणि त्यांना त्यांच्या वडिलांकडून, सावत्र आईकडून आणि पतीकडून झालेल्या उपेक्षेमुळे त्यांचा स्वभाव खूप रागीट झाला आहे.

जरत्कारुर्जगद्गौरी मनसा सिद्धयोगिनी।

वैष्णवी नागभगिनी शैवी नागेश्वरी तथा।।

जरत्कारुप्रियाऽऽस्तीकमाता विषहरीति च।

महाज्ञानयुता चैव सा देवी विश्वपूजिता।।

द्वादशैतानि नामानि पूजाकाले तु यः पठेत्।

तस्य नागभयं नास्ति तस्य वंशोद्भवस्य च।।

(ब्रह्मवैवर्त पुराण: प्रकृतिखंड अध्याय 44-46। श्लोक 15-17)

वरील सगळा श्लोकांचे पठण केले असता सर्प भय राहत नाही....

या भगवती कश्यप ऋषींच्या मानसी कन्या आहेत आणि मनापासून उत्पन्न झाल्यामुळे "मनसा देवी" म्हणून प्रसिद्ध आहेत. आत्मामध्ये रमण करणाऱ्या या सिद्धयोगिनी वैष्णव देवीने तीन युगांपर्यंत परब्रह्म श्रीकृष्णाची तपस्या केली आहे. गोपीपति प्रभु श्रीकृष्णांनी त्यांच्या जीर्ण वस्त्रांमुळे त्यांना "जरत्कारु" असे नाव दिले.

त्याच कृपानिधीने त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण केल्या, त्यांच्या पूजेचा प्रचार केला आणि स्वतःही त्यांची पूजा केली. स्वर्गात, ब्रह्मलोकात, पृथ्वीवर आणि पाताळात सुद्धा त्यांची पूजा प्रचलित झाली. संपूर्ण जगतात त्या गौरवर्णी, सुंदर आणि मनोहरी आहेत, म्हणून त्या साध्वी देवी "जगद्गौरी" म्हणून प्रसिद्ध झाल्या. भगवान शंकराकडून त्यांनी शिक्षण घेतल्यामुळे त्या "शैवी" झाल्या. भगवान विष्णूच्या त्या अनन्य भक्त आहेत म्हणून त्यांना "वैष्णवी" म्हणतात.

राजा जनमेजय यांच्या यज्ञात त्यांच्या प्रयत्नांमुळेच नागांचे प्राण वाचले, म्हणून त्यांचे नाव "नागेश्वरी" आणि "नागभगिनी" ठेवले गेले. विष नष्ट करण्याची शक्ती असल्यामुळे त्यांचे एक नाव "विषहरी" आहे. त्यांना भगवान शंकराकडून योगसिद्धी प्राप्त झाली होती, म्हणून त्या "सिद्धयोगिनी" म्हणवल्या जातात.

त्यांनी शंकराकडून महान गोपनीय ज्ञान आणि मृतसंजीवनी नावाची उत्तम विद्या प्राप्त केली आहे, म्हणून ज्ञानी पुरुष त्यांना "महाज्ञानयुता" म्हणतात. त्या परम तपस्विनी आणि मुनिवर आस्तिक यांच्या माता आहेत, म्हणून त्या "आस्तीकमाता" म्हणून जगात प्रसिद्ध आहेत.

जगत्पूज्य योगी मुनिवर जरत्कारु यांच्या प्रिय पत्नी असल्यामुळे त्यांना "जरत्कारुप्रिया" म्हणूनही ओळखले जाते.