"

"अनिश्चिततेचा प्रवास"

मृत्यू केव्हातरी येणारच; किंवा तो सतत येतच असतो—एक अखंड प्रक्रिया म्हणून. हे अटळ आहे, पण त्या प्रक्रियेचा शेवट नेमका कधी येईल, याची कोणालाही निश्चित माहिती नसते. कोणता श्वास शेवटचा ठरेल, कोणते शब्द किंवा कोणते वाक्य अंतिम ठरेल, याची जाणीव त्या क्षणीही होत नाही. आयुष्याच्या प्रवासात ज्या शब्दांना, भावनांना आणि अर्थांना आपण प्रचंड महत्त्व देतो, ते सगळेच एका क्षणात थांबू शकतात. तेव्हा सगळे शून्य होईल असे वाटते. पण ते शून्य खरंच अस्तित्वात असते का, की शून्य हीदेखील आपलीच एक बौद्धिक संकल्पना आहे, हेही निश्चितपणे कळत नाही.

याच अनिश्चिततेतून काही मूलभूत प्रश्न उभे राहतात. मृत्यू म्हणजे नेमके काय आहे, आणि आपण स्वतः कोण आहोत? आपल्या व्यक्तिमत्त्वाची किती रूपे असतात, किती चेहरे आपण आयुष्यात घडवतो आणि जगासमोर सादर करतो? आपले किती चेहरे फक्त आपल्यालाच माहीत असतात—जे कधी चांगले तर कधी वाईट असतात? कोणत्या अवस्थेत कोणते चेहरे जन्म घेतात? कधी ते प्रेमळ असतात, तर कधी भीतीदायक; कधी संवेदनशील, तर कधी क्रूर. यांपैकी कोणता चेहरा खरा आणि कोणता खोटा, असा सरळ भेद करता येतो का? की प्रत्येक चेहरा, प्रत्येक रूप हे त्या त्या क्षणापुरते, त्या त्या परिस्थितीपुरते खरे असते?

माणसाच्या भावना देखील अशाच प्रश्नांनी वेढलेल्या असतात. आपले हसणे अधिक खरे असते की रडणे? दुःख अधिक खरे की सुख? वेदना खरी की आनंद? आपण जगतो तेव्हा खरे असते का, की मरतो तेव्हा खरेपण संपते? प्रेम अधिक खरे असते की द्वेष? या परस्परविरोधी वाटणाऱ्या अनुभूतींमधून एकच प्रश्न पुन्हा पुन्हा पुढे येतो—नक्की खरे असते तरी काय?

हे प्रश्न केवळ भावनांपुरते मर्यादित राहत नाहीत. हे सगळे घडते तरी काय, हे सगळे आहे तरी काय, आणि पुढे याचे काय होणार, असे प्रश्न मनात सतत फिरत राहतात. जे काही आहे असे वाटते, ते आधी नव्हते का; जे नाही असे वाटते, ते खरोखरच नाही का; आणि जे पुढे नसेल असे आपण गृहित धरतो, ते खरंच नसेल का—याबाबतही शंका उरतेच. ‘आहे’, ‘नाही’, ‘असेल’ आणि ‘नसेल’ या सगळ्या अवस्थांच्या मधल्या प्रवासात आपण नेमके काय आहोत आणि आपले स्थान नेमके कुठे आहे, हा प्रश्न अखेरीस शिल्लक राहतो. हाच प्रवास मानवी अस्तित्वाचा, जाणीवेचा आणि अखंड शोधाचा प्रवास आहे.